Nedir?

Fotodinamik terapi (FDT), çeşitli cilt rahatsızlıklarını tedavi etmek amacıyla ışık enerjisini fotosensitizer adı verilen ilaçlarla bir araya getirir.

Dermatoloji uzmanları fotodinamik terapiyi en sık, uzun süreli güneş maruziyeti sonucunda gelişen ve kaba, pullu yamalar şeklinde kendini gösteren aktinik keratoz (AK) tedavisinde kullanır. Aktinik keratoz, tedavi edilmediği takdirde kansere dönüşebilecek bir güneş hasarı türü olduğundan, AK lezyonlarının erken dönemde ortadan kaldırılması önerilmektedir. En yaygın uygulama, 5-aminolevülinik asit (ALA) adlı fotosensitize edici maddenin mavi ışıkla kombinasyonuna dayanır; bu kombinasyon, yüz ve saçlı deri bölgesi için onaylı bir tedavi yöntemidir.

FDT, kanser hücrelerini hedef alıp yok etme kapasitesi sayesinde bazı kanser türlerinde — özellikle skuamöz hücreli karsinom ve yüzeysel bazal hücreli karsinom gibi melanom dışı deri kanserlerinde — de etkili bir tedavi seçeneği olarak öne çıkmaktadır.

Dermatoloji uzmanları, FDT'yi onay dışı kullanım kapsamında şiddetli akne, sedef hastalığı ve rozase tedavisinde de başarıyla uygulamaktadır. Bunun yanı sıra kolajen üretimini uyararak genel cilt tonu ve dokusunun iyileştirilmesinde de bu yöntemden yararlanılmaktadır. FDT üzerine yürütülen araştırmalar, yalnızca kansere dönüşme riski taşıyan lekelerde değil; güneş lekelerinde, kılcal damar bozukluklarında, kolajen üretiminde ve cilt dokusunda da ölçülebilir iyileşmeler sağlandığını ortaya koymaktadır.

2014 yılında gerçekleştirilen kapsamlı bir araştırma ve klinik çalışma derlemesi, fotodinamik terapi sonrasında cilt elastikiyetinde, ince kırışıklıklarda ve hiperpigmentasyonda belirgin iyileşmeler olduğunu belgelemiştir. Bununla birlikte, bu sorunlar öncelikli kaygılarınızsa uzmanların FDT'yi ilk tercih olarak önermesi pek olası değildir; zira çok daha iyi tolere edilen ve etkinliği kanıtlanmış pek çok cilt yenileme tedavisi mevcuttur.

FDT, dermatoloji alanındaki uygulamalarının ötesinde — zaman zaman fotokemoterapi veya fotoradyasyon terapisi olarak da anılır — akciğer kanseri, özofagus kanseri ve pankreas kanseri dahil olmak üzere vücudun farklı bölgelerindeki kanseröz tümörlerin tedavisinde de kullanılmaktadır.

Artıları ve Eksileri

Fotodinamik terapi birçok önemli avantaj sunmaktadır. Tek bir seansta prekanseröz deri lezyonlarını ve melanom dışı deri kanserlerini kalıcı olarak ortadan kaldırabilir; invaziv bir yöntem olmadığından genellikle iz bırakmaz. Şiddetli veya kistik akne nedeniyle diğer tedavilere yanıt veremeyen hastalar için FDT, izotretinoinine karşı uygulanabilir bir alternatif oluşturmaktadır.

Bununla birlikte, göz önünde bulundurulması gereken bazı önemli dezavantajlar da mevcuttur. İşlem oldukça ağrılı olabilir; özellikle aktinik keratoz tedavisinde fotosensitize edici ajan ışık kaynağıyla reaksiyona girerek yoğun bir yanma veya ısı hissi oluşturur. Prekanseröz veya kanseröz lezyonların tedavisinin ardından iyileşme süreci uzun ve rahatsız edici olabilir; kızarıklık, kabuklanma ve soyulma bir ila iki hafta sürebilir. Akneye yönelik tedavilerde ise kızarıklık genellikle birkaç gün içinde geçer. Bunlara ek olarak, derisi ışığa karşı hassas olan bireyler — kolayca yanan açık veya hassas tenli kişiler ya da hiperpigmentasyona yatkın koyu tenli bireyler — tedavi sırasında bu olumsuz reaksiyonları yaşayabilir ve FDT için uygun aday olmayabilir.

Nasıl Çalışır?

Fotodinamik terapi, hedeflenen lezyonlara topikal olarak uygulanan ve ardından belirli bir ışık kaynağıyla aktive edilen fotosensitizer adlı ilaçlı kremlere dayanır. Her fotosensitizer, belirli bir ışık dalga boyuna yanıt verir; ışığa maruz kaldığında ise yakındaki hücreleri tahrip edebilen reaktif bir oksijen türü üreten kimyasal bir reaksiyon başlatır.

Dermatoloji pratiğinde iki farklı fotosensitizer ajan kullanılmaktadır: sırasıyla mavi ışık ve kırmızı ışıkla aktive edilen 5-aminolevülinik asit (Levulan Kerastick adıyla pazarlanan) ve metil aminolevülinat (Metvix adıyla pazarlanan).

Deri kanserleri ve aktinik keratoz tedavisinde FDT, çevre sağlıklı dokuların büyük bölümüne zarar vermeksizin hem kanserli hem de kansere dönüşme potansiyeli taşıyan hücreleri seçici biçimde yok eder. Akne tedavisinde ise aynı yıkıcı mekanizma, sivilce oluşumundan sorumlu bakteri ve mantarlara yönelik olarak işlev görür.

Melanom dışı deri kanserleri ve aktinik keratoz lezyonlarının tedavisinde genellikle tek bir seans yeterli olmaktadır. Bununla birlikte, akne veya diğer cilt sorunlarında anlamlı bir iyileşme sağlayabilmek için dört ila altı hafta arayla uygulanan iki ila üç seanslık bir seri genellikle gereklidir.

Belirtmek gerekir ki fotosensitizer ilaçların kullanımı, FDT'yi IPL ve GenisBant Işık gibi diğer ışık tabanlı tedavilerden ayıran temel unsurdur. Bu tedaviler akne, rozase ve güneş hasarı gibi sorunlara çözüm sunabilse de malign hücreleri yok etme kapasitesine sahip değildir. FDT'ye en yakın alternatif ise ışık yayan diyotlarla (LED) uygulanan fototerapi olup güvenli ve giderek yaygınlaşan bir tedavi seçeneği olarak öne çıkmaktadır.

Detaylar

Fotodinamik terapi iki aşamadan oluşur: fotosensitizer (ışığa duyarlılaştırıcı) inkübasyonu ve ışık uygulaması.

Tedavi bölgesi önce alkol ile temizlenerek fazla yağdan arındırılır; ardından bölgeye topikal bir fotosensitizer krem uygulanır. Bu kremin deri hücrelerine nüfuz edip yayılabilmesi için bir ila üç saatlik bir inkübasyon süresi gerekmektedir. Tüm hücreler fotosensitizeri absorbe etse de madde, normal hücrelere kıyasla kanserli hücrelerde daha uzun süre kalır; bu sayede söz konusu hücreler seçici biçimde hedef alınabilir.

Gerekli inkübasyon süresi tamamlandıktan sonra hastaya koruyucu gözlük takılır ve ardından deri bir ışık kaynağına — genellikle mavi ışık, kırmızı ışık veya LED — maruz bırakılır. Tedavinin bu ışık uygulama aşaması yaklaşık 15 ila 20 dakika sürer.

Ağrı

Fotodinamik terapi sırasında hissedilen ağrı düzeyi, tedavinin özelliklerine ve kişisel hassasiyete göre farklılık gösterse de hem işlem sırasında hem de iyileşme sürecinde belirgin bir rahatsızlık yaşanması beklenen bir durumdur.

Bazı hastalar yalnızca hafif bir ısınma hissi yaşadıklarını belirtirken, bazıları ışık kaynağına maruz kalma süresince yoğun yanma ve batma hissi tarif etmektedir. Özellikle aktinik keratoz ve yüzeysel bazal hücreli karsinom gibi durumların tedavisinde bireysel tepkiler oldukça farklılık gösterebilmektedir.

Ne Kadar Sürer?

PDT'den iyileşme süreci genellikle bir ila iki hafta sürer ve bu sürenin sonunda cilt normale döner. Tedavi boyunca işlem uygulanan bölge kızarık ve şişmiş görünür; bu durum şiddetli bir güneş yanığına benzer. Özellikle PDT'nin aktinik keratoz veya melanom dışı deri kanserleri için uygulandığı durumlarda kaşıntı, pürüzlülük ve kabuklanma da sıkça görülür. Reaksiyonun şiddeti genellikle güneş hasarının derecesiyle ve mevcut aktinik keratoz sayısıyla doğru orantılıdır; hastalar sonraki tedavilerde de benzer düzeyde bir reaksiyon yaşama eğilimindedir. Beklenen reaksiyon ve iyileşme süreci hakkında önceden bir dermatoloji uzmanıyla görüşmek, tedavi sonrası talimatları tam olarak anlamak ve gerçekçi beklentiler oluşturmak açısından büyük önem taşır.

PDT akne veya diğer cilt sorunları için uygulandığında iyileşme süreci genellikle daha kolay geçer; tedavi sonrası oluşan kızarıklık birkaç gün içinde geçer. Ancak iyileşme başlamadan önce sivilcelerde geçici bir artış yaşanabilir.

Endikasyondan bağımsız olarak, tedavinin ardından cilt ışığa karşı son derece hassas hale gelir. Uzmanlar genellikle en az 48 saat boyunca doğrudan güneş ışığından kaçınılmasını ve mümkün olduğunca iç mekânda kalınmasını önerir. Dışarı çıkmak kaçınılmaz olduğunda ise ışık hassasiyetini yönetmek için güneş kremi, güneş gözlüğü ve geniş kenarlı şapka kullanılması şiddetle tavsiye edilir.

İyileşmenin ilk günlerinde cilt bakımı mümkün olduğunca sade tutulmalı; yalnızca nazik ve yatıştırıcı ürünler kullanılmalıdır. Cilt büyük ölçüde iyileşene kadar tıraş olmaktan ve makyaj yapmaktan kaçınılmalıdır.

Sonuçlar

Kanserli veya kansere dönüşme riski taşıyan deri lezyonları nedeniyle FDT uygulanan hastalarda cilt, genellikle bir ila iki haftalık iyileşme süreci içinde normale döner. Akne tedavisinde ise ilk seanstan sonra sivilcelerde belirli bir azalma fark edilebilir; ancak tam sonuçlar, dört ila altı hafta arayla uygulanan üç seansa kadar süren tedavi serisi tamamlandıktan sonra ortaya çıkar.

Güvenlik

Fotodinamik terapi ciddi riskler taşımamakla birlikte, tedavi sonrasında rahatsız edici yan etkiler görülebilir. Yaygın yan etkiler arasında kızarıklık, şişlik, kaşıntı ve zaman zaman küçük su kabarcıkları yer almaktadır. Daha ağır vakalarda, özellikle agresif bir tedavi protokolü uygulandığında, uzun süreli post-enflamatuvar kızarıklık gelişebilir. Belirtmek gerekir ki daha kısa inkübasyon süreleri ve azaltılmış ışık maruziyeti içeren koruyucu bir protokol, agresif yaklaşıma kıyasla daha az etkili olabilir.

Bu nedenle, FDT konusunda geniş deneyime sahip, uzmanlık belgesi onaylı bir dermatoloji veya plastik cerrahi uzmanından tedavi almanız büyük önem taşımaktadır.

Orta ve koyu ten tonuna sahip kişilerde post-enflamatuvar hiperpigmentasyon riski de daha yüksek olabilir; bu durum, derinin bir hasara yanıt olarak aşırı pigment üretmesiyle ortaya çıkar. Böyle bir endişe söz konusuysa, uzmanınızla alternatif tedavi seçeneklerini görüşmeniz önerilir.

Alternatifler

Doğru alternatif tedavi, kişisel sorununuza bağlı olarak değişir.

- Aktinik keratoz, kriyoterapi veya evde uygulanan reçeteli topikal ilaçlarla yönetilebilir.
- Melanom dışı deri kanserleri; belirli topikal kremler, Mohs cerrahisi, kriyocerrahi, cerrahi eksizyon, radyasyon ya da küretaj ve koterizasyon yöntemleriyle tedavi edilebilir.
- Şiddetli veya kistik akne, izotretinoin (Accutane markasıyla satılan, yalnızca reçeteyle temin edilebilen oral bir retinoid) ile iyi sonuç verir. Diğer reçeteli seçenekler arasında Retin-A ve spironolakton yer almaktadır. Kimyasal peeling veya IPL tedavisi gibi kozmetik uygulamalar da sivilce oluşumunu azaltmaya yardımcı olabilir.

Bireysel ihtiyaçlarınıza en uygun tedavi yaklaşımını belirlemek için uzmanlar tarafından sertifikalandırılmış bir dermatologa danışmak en doğru adım olacaktır.

Sikca Sorulan Sorular